Poštovane kolege, prijatelji naučne misli, dragi saradnici!
PUBLIKOVAN ČASOPIS HISTORIJSKI POGLEDI//HISTORICAL VIEWS, god. VIII, br. 14, Tuzla 2025, 575 str.
Rad, trud, entuzijazam su glavni motivi, po kojima članovi Centra za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla i Redakcije časopisa „Historijski pogledi“ rade, kako bi se u 21. stoljeću historijska nauka podigla na veći nivo, na kojima kolege u susjedstvu, Europi i Svijetu, rade godinama unazad i u tome uspijevaju, zahvaljujući zajedništvu, upornošću itd.
Sa zadovoljstvom možemo objaviti da je ČETRNAESTI broj časopisa “Historijski pogledi”, br. 14, dostupan
u Printanoj verziji i Online.
https://doi.org/10.52259/historijskipogledi.2025.8.14
U četrnaestom po redu broju časopisa Historijski pogledi, objavljeni su zanimljivi historijski radovi, koji se bave raznovrsnim temama iz novije historije. Autori radova, su iz Bosne i Hercegovine i iz nekoliko europskih država. Ono što karakteriše ovaj broj časopisa, jesu zanimljive i aktuelne teme, te radovi nastali na bogatoj historiografskoj osnovi, pri čemu dominiraju arhivski dokumenti, koji se po prvi puta prezentuju naučnoj javnosti.
Kao i u prethodnim brojevima časopisa, i u ovom broju najveći broj radova je objavljen u prvom poglavlju Članci. Poglavlje je otvoreno zanimljivom, temom Discipliniranje činovnika: Mehanizmi kažnjavanja kršenja administrativne radne etike u Habzburškoj Bosni. Sadržaj rada daje širi osvrt na austrougarsku birokratsku strukturu u Bosni i Hercegovini, s akcentom na strategiju provođenu prema različitim prijestupima činovnika, s ciljem uspostave efikasne administracije u Bosni i Hercegovini. Rad se temelji na arhivskoj građi nastaloj radom Zemaljske disciplinske komisije i Zemaljskog disciplinskog vijeća, koja je pružila dobru historiografsku osnovu da se ovo pitanje sveobuhvatno sagleda, te dadne jasna slika o funkcionalnosti i učinkovitosti administracije u Bosni i Hercegovini u vremenu austrougarske uprave. Pored izvornosti, vrijednost rada je sadržana i u činjenici da se ovo pitanje po prvi puta na ovakav historičan način predstavlja historijskoj nauci. U radu: Bosna i Hercegovina u izvještajima crnogorskog poslanika u Istanbulu, Mitra Bakića (1885-1892), ukazano je na djelovanje diplomatskog predstavnika Crne Gore u Istanbulu, s posebnim akcentom na njegov odnos prema Bosni i Hercegovini. Naznačeno je da je u diplomatskim prepiskama Mitra Bakića, Bosna i Hercegovina značajno zastupljena, što ukazuje na interes ove države za prilike u Bosni i Hercegovini. Rad nam pomaže da bolje razumijemo šire prilike na Balkanu i odnose među balkanskim državama krajem 19. stoljeća. Zanimljiv rad tretira obrazovnu komponentu tokom modernizacije Osmanskog carstva, sa osvrtom na uticaj modernizacije na obrazovanje na području Prištine u vrijeme osmanske uprave. Rad pod nazivom Rusija i Sarajevski atentat: Izazovi i iskušenja julske krize 1914. godine, kroz širi kontekstualni pregled, zasnovan na bogatoj historiografskoj osnovi, dajejednu novu dimenziju vezanu za odnos Rusije prema Sarajevskom atentatu i događajima koji su uslijedili kao posljedica istog. Naznačeno je, da su julski sarajevski događaji uticali da je Rusija odustala od ranijeg pacificističkog stava, iskazujući spremnost da uđe u rat protiv Centralnih sila. Rad, pod nazivom Katoličke škole za dječake i djevojčice u Prizrenu (1848-1912), daje zanimljivu historijsku dimenziju vezanu za širenje katoličke obrazovne komponente u Prizrenu (Kosovu) u vrijeme osmanske uprave u drugoj polovini 19. i početkom 20. stoljeća. Istaknuto je da su ove škole usko povezane sa političkim i društvenim dešavanjima u Kosovskom vilajetu, a u pogledu jačanja ukupne katoličke komponente. Dosta zanimljivosti iz domena lokalne historije donosi istraživački rad Kartografske percepcije Prusca od početka 17. do kraja 20. stoljeća. Rad ukazuje na značaj kartografsko-geografskog konteksta u sagledavanju prošlosti. Posebnim radom, skrenuta je pažnja na važnost matičnih knjiga kao historijskih izvora za bolje razumijevanje demografskih i historijskih procesa iz vremena monarhističke jugoslovenske države (1918-1941). Rad Dubičko-Jasenovačke paralele-Život uz granicu nekad i sad, ukazuje na kontinuitet suživota različitih vjersko-etničkih skupina na ovom graničnom prostoru, te uticaj historijskih događaja na te odnose, poput Drugog svjetskog rata i ratova iz 90-ih godina 20. stoljeća. U narednom radu data je historijska paralela između Sanžermenskog i Dejtonskog mirovnog sporazuma, te ukazano koliko su ovi sporazumi imali uticaja na šire europske, ali bosanskohercegovačke društvene tokove. Zanimljiv rad tretira pitanje Memoranduma SANU-a i njegove posljedičnosti po prilike na Balkanu krajem 20. i početkom 21. stoljeća, sagledene kroz velikodržavnu srpsku politiku i iskazane aspiracije prema drugim balkanskim državama. Rad Afera Neum (1988-1990) i penzionerski sindrom u SR Bosni i Hercegovini, tretira period novije bosanskohercegovačke historije, pri čemu se kroz jedan događaj (Afera Neum) ukazuje na kompleksnost odnosa u jugoslovenskom i bosanskohercegovačkom društvu krajem 90-ih godina 20. stoljeća, što je predstavljalo uvod u disoluciju jugoslovenske države i ratove koji će uslijediti. Kroz poseban rad je sagledan Ex – YU prostor u epohi globalnog geopolitičkog preoblikovanja, pri čemu su data zanimljiva promišljanja i iznesena stajališta o spoljnim uticajima na prilike i međusobne odnose država nastalih disolucijom Jugoslavije. U zanimljivom radu, data je šira elaboracija uticaja globalno geopolitičkog okruženja na prilike u Bosni i Hercegovini. Zanimljiv rad detaljno tretira uticaj Kriznih štabova SDS u pripremi agresije na Bosnu i Hercegovinu 1992. godine, pri čemu je posebno naglašena uloga istih u počinjenim zločinima nad Bošnjacima i Hrvatima u toku agresije. Razaranje urbanog središta Kosovske Mitrovice, s ciljem izmjene fizionomije grada i promjene njegove historijske paradigme, tretirano je u posebnom radu. Pregledan i veoma analitičan rad se odnosi na Ne(Sankcionisanje) negiranja zločina u javnom prostoru Bosne i Hercegovine, pri čemu je ukazano na posljedičnost nefunkcionisanja pravnog sistema po naznačenom pitanju. Na zanimljiv način je predstavljena ulogu Visokog predstavnika u implementaciji Dejtonskog mirovnog sporazuma, sa posebnim osvrtom na perspektivu Evrounijskih integracija. Rad pod nazivom Izmjena Izbornog zakona u Bosni i Hercegovini 2022: Međunarodni uticaji i odgovori, tretira važnu aktuelnu bosanskohercegovačku stvarnost i ukazuje na moguća rješenja i posljedice koje mogu proizaći iz ovog pitanja. Ovo poglavlje završava s radom Politički i stranački sistem Srbije u funkciji perpertuiranja osnovnih postavki velikosrpske ideologije, gdje se daje naučno utemeljen i objektivan pregled vezan za kontinuitet velikosrpskih pretenzija prema Bosni i Hercegovini.
U rubrici Prikazi, dat je osvrt na nekoliko važnih historijskih djela koja su publikovana u skorije vrijeme, poput: Hercegovački kadiluci u 17. stoljeću, autor, dr. Sedad Bešlija; Brčko u austrougarskom vemenu (1878-1918): historijski izvori, autor, mr. Esaf Lević; Velika medresa u Skoplju (1925-1941): stasavanje jedne generacije, autor, prof. dr. Izet Šabotić; Sigurnosne zone Ujedinjenih nacija u Bosni i Hercegovini: prijedlozi, motivi i ideje tokom 1992. godine, autor, dr. Merisa Karović Babić; Tragovi genocida: Grapska 1992-1995, autor, dr. Almir Grabovica, te časopis Arhivski pogledi, br. 6. Sve navedene publikacije donose iznimno zanimljiva historijska i arhivistička štiva, koja predstavljaju vrijedan doprinos historiografiji Bosne i Hercegovine.
U trećem poglavlju časopisa Historijski pogledi, predstavljene su aktivnosti Centra za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla u prethodnoj godini, pri čemu je ukazano na naučni značaj istih.
Četrnaesti broj časopisa Historijski pogledi, svojim sadržajima tretira iznimno važnu i jako zanimljivu historijsku tematiku, koja nam donosi čitav spektar novih i važnih naučnih osvrta, stavova i konstatacija o bitnim događajima i procesima iz bosanskohercegovačke i prošlosti zemalja okruženja. Prezentovani radovi svojim sadržajima ukazuju na činjenicu i prednost sagledavanja prošlosti kroz širi geografsko-historijski kontekst, a što je zastupljeno u značajnom broju radova. Tu su i vrijedni sadržaji koji se odnose na nacionalnu i lokalnu historiju. Posebna vrijednost radova publikovanih u časopisu Historijski pogledi, br. 14, sadržana je u činjenici, što su isti nastali u dobroj mjeri na izvorima prvoga reda, koji su predstavili dobru historiografsku osnovu neophodnu za donošenje naučno utemeljenih stavova o bitnim historijskim pitanjima, što predstavlja izravan doprinos unapređenju historijske nauke.