Poštovane kolege, prijatelji naučne misli, dragi saradnici!
PUBLIKOVAN ČASOPIS HISTORIJSKI POGLEDI//HISTORICAL VIEWS, god. IX, br. 15, Tuzla 2026, 511 str.
Rad, trud, entuzijazam su glavni motivi, po kojima članovi Centra za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla i Redakcije časopisa „Historijski pogledi“ rade, kako bi se u 21. stoljeću historijska nauka podigla na veći nivo, na kojima kolege u susjedstvu, Europi i Svijetu, rade godinama unazad i u tome uspijevaju, zahvaljujući zajedništvu, upornošću itd.
Sa zadovoljstvom možemo objaviti da je PETNAESTI broj časopisa “Historijski pogledi”, dostupan
u Printanoj verziji i Online.
U petnaestom broju časopisa Historijski pogledi, objavljeni su historijski radovi, koji se bave raznovrsnim temama iz novije historije. Autori radova, su iz Bosne i Hercegovine i iz nekoliko europskih država. Ono što karakteriše ovaj broj časopisa, jesu raznovrsne i aktuelne teme, te radovi nastali na bogatoj historiografskoj osnovi, pri čemu dominiraju arhivski dokumenti, na osnovu kojih su nastali vrijedni historijski sadržaji koji se po prvi puta prezentuju naučnoj javnosti.
Člancima i prilozima petnaestog broja časopisa Historijski pogledi, nastoji se dati doprinos historiografiji, otvarajući prostor za naučni dijalog o složenim društvenim, političkim, kulturnim i institucionalnim procesima na prostoru Bosne i Hercegovine, Balkana i šire. Navedeni broj časopisa Historijski pogledi, donosi devetnaest naučnih radova raspoređenih u poglavlju Članci, pet prikaza recentnih historiografskih publikacija, te jedan izvještaj sa naučnog skupa. Radovi u ovom broju, zasnovani na raznovrsnoj arhivskoj građi i različitim metodološkim pristupima, obuhvataju širok hronološki raspon od 16. stoljeća pa sve do savremenih političkih i društvenih kretanja na početku 21. stoljeća.
Prvi dio radova rubrike Članci fokusiran je na rano novovjekovlje i osmansko razdoblje, donoseći historijske sadržaje koji osvjetljavaju urbanu, vojnu, demografsku i plemensku historiju jugoistočne Evrope. Prvo poglavlje časopisa otvara rad Elme Korić i Muamera Hodžića, koji analizira osmanski model nastanka i razvoja gradskih četvrti na primjeru Kalin hadži Alijine mahale u Sarajevu tokom 16. i 17. stoljeća. Autori detaljno rekonstruišu prostorni razvoj i društvenu strukturu ove mahale, nudeći vrijedan uvid u mehanizme urbanizacije bosanskih gradova u osmanskom periodu. Na ovu analizu nadovezuje se rad turskih autora Onura Şena i Sibel Akova, koji je posvećen Matrakčiji Nasuhu, svestranom geniju 16. vijeka. Autori valorizuju njegov doprinos kao vojnog polihistora, kartografa, minijaturiste i matematičara, osvjetljavajući intelektualne i tehnološke domete osmanskog društva na vrhuncu njegove moći.
Pomjerajući težište ka sjevernim i zapadnim dijelovima balkanskog prostora, Luan Tetaj u svom radu istražuje kretanja i migracije plemena Keljmendi u periodu od 1702. do 1707. godine. Ovaj rad doprinosi boljem razumijevanju unutrašnjih dinamika unutar plemenskih struktura na tromeđi današnjih država Albanije, Kosova i Crne Gore, te njihovih odnosa sa centralnim osmanskim vlastima u kriznim vremenima s početka 18. vijeka. Demografskim i administrativnim aspektima osmanske uprave bavi se i Mead Osmani, koji na osnovu osmanskog popisnog deftera iz 1831. godine analizira strukturu stanovništva Nahije Masurica. Korištenjem primarnih izvora, autor donosi precizne podatke o socijalnoj i demografskoj slici ovog područja u periodu neposredno pred velike administrativne reforme u Osmanskom Carstvu.
Drugi dio obuhvata kasni osmanski period, devetnaesto stoljeće, te procese modernizacije, nacionalnih pokreta i imperijalnih utjecaja na Balkanu. Institucionalnim i pravnim okvirima bave se Muhamet Lama i Bashkim Rrahmani u radu o albanskim ejaletima Skadru i Janjini tokom 18. i 19. vijeka, analizirajući nivoe autonomije i pravne specifičnosti ovih provincija u kontekstu uspostave centralizacijske vlasti Visoke Porte nad ovim provincijama. Kulturološku i medijsku perspektivu kasnog osmanskog društva donose Elçin Gün Canik i Mehmet Yavuz Erler kroz analizu osmanskog smisla za humor u karikaturama s balkanskim motivima, pokazujući kako se kroz satiru i crtež artikulirao specifičan oblik patriotizma u osmnskom društvu tog vremena.
Uloga stranih sila u oblikovanju balkanskih prilika obrađena je u radu Bendis Kraja, u kojem se analizira austrougarski doprinos razvoju i standardizaciji albanskog jezika kroz dva ključna historijska događaja, osvjetljavajući kulturnu dimenziju habsburške politike na Balkanu. Političke i ustaničke prilike na Kosovu neposredno pred pad apsolutizma analizira Fitim Rifati u radu o pokretima u Kosovskom vilajetu prije Mladoturske revolucije, detaljno prikazujući uzroke, dinamiku i posljedice ovih nemira. Međunarodne odnose i imperijalne ambicije tokom Prvog svjetskog rata tematizira Safet Bandžović u radu o ruskim ratnim ciljevima, usmjerenim prema Istanbulu, te složenim balkanskim političkim „stranputicama“ koje su pratile ove težnje.
Prelazak u međuratni period i doba Kraljevine SHS/Jugoslavije donosi analize agrarnih i vjersko-obrazovnih reformi. Veli Kryeziu i Muhamet Qerimi u svom radu tematiziraju agrarne reforme i kolonizaciju Kosova u periodu od 1918. do 1924. godine, dok se Izet Šabotić fokusira na lokalni kontekst Tuzle, istražujući reformu Behram-begove medrese u periodu između 1922. i 1941. godine kroz prizmu doprinosa hafiza Saliha ef. Sivčevića, dugogodišnjeg direktora i muderisa ove medrese.
Ratne traume i svakodnevicu Drugog svjetskog rata istražuju Hrvoje Volner i Filip Škiljan, koji se u svom radu bave uspostavom ustaške vlasti i specifičnostima ratne svakodnevice u Brčkom od 1941. do 1945. godine. Pitanjem posljeratnih migracija i položajem manjinskih zajednica bavi se Zsolt András Udvarvölgyi, analizirajući sudbinu i integraciju bosanskih muslimana u Mađarskoj nakon 1945. godine. Hladnoratovski period i diplomatska historija zastupljeni su radom Donike Avdulli, koja na osnovu poljskih arhivskih dokumenata osvjetljava malo poznate odnose između Poljske i Albanije u periodu od 1949. do 1952. godine. Društvenom i intelektualnom historijom bavi se Bruno Šagi, koji analizira ideje o emancipaciji žena u misli istaknute hrvatske intelektualke i političarke Mare Matočec.
Treći dio radova u rubrici Članci fokusiran je na krizne periode s kraja 20. stoljeća, ratna dešavanja u Bosni i Hercegovini, te savremene društveno-političke procese. Selim Bezeraj i Fidan Haliti analiziraju demonstracije na Kosovu 1981. godine iz perspektive političkih i društvenih kretanja koja su nagovijestila duboku krizu jugoslovenskog socijalističkog poretka. Period agresije na Bosnu i Hercegovinu i odbrambeno-oslobodilačkog rata tematizira rad Muamera Džananovića o ratnim zločinima u Kotor-Varoši 1992. godine. Autor se fokusira na sudski utvrđene činjenice nasuprot savremenim revizionističkim narativima koji nastoje relativizirati zločine. Historiografskom dekonstrukcijom i analizom medijskog izvještavanja bave se Hikmet Karčić i Jasmin Medić, analizirajući greške i selektivnost u prikazivanju prilika u Bosni i Hercegovini tokom devedesetih godina. Posljednji rad u rubrici Članci, čiji su autori Mustafa Krupalija, İbrahim Fevzi Güven i Mirsad Karić, nudi analizu politizacije i sekuritizacije vjerskog identiteta kroz prizmu nacrta osnovnog ugovora između Islamske zajednice i države Bosne i Hercegovine.
U rubrici Prikazi predstavljeno je pet zanimljivih knjiga čime se čitaocima nudi uvid u najnoviju historiografsku produkciju. Edin Veladžić donosi prikaz obimnog dvotomnog djela Safeta Bandžovića o Rusiji i Istočnom pitanju. Amir Kliko prikazuje dvotomnu studiju o genocidu u Zvorniku autora Muamera Džananovića i Elvedina Mulagića, dok Muamer Džananović donosi osvrt na knjigu Enisa Omerovića o međunarodnopravnoj analizi genocida nad Bošnjacima. Nada Tomović analizira knjigu Saita Š. Šabotića o Bihoru na razmeđu vjekova, a Vjosa Jonuzi-Shala prikazuje pionirsko istraživanje Franka Dote o političkoj povijesti muške homoseksualnosti u socijalističkoj Jugoslaviji.
Časopis se zaključuje izvještajem Jasmina Jajčevića o naučnom projektu i konferenciji „Historijski pogledi 2025“, održanoj u Tuzli u novembru 2025. godine u organizaciji Centra za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla.
Petnaesti broj časopisa Historijski pogledi, svojim sadržajima tretira iznimno važnu i jako zanimljivu historijsku tematiku, koja nam donosi čitav spektar novih i važnih naučnih osvrta, stavova i konstatacija o bitnim događajima i procesima iz bosanskohercegovačke i prošlosti zemalja okruženja. Nadamo se da će raznovrsnost tema, naučna i metodološka utemeljenost radova i bogatstvo prezentirane arhivske građe u ovom broju ponuditi korisne putokaze za daljnja istraživanja i doprinijeti boljem razumijevanju prošlosti našeg prostora.
Posebna vrijednost radova publikovanih u časopisu Historijski pogledi, br. 15, sadržana je u činjenici, što značajan broj istih tretira novu histoijsku tematiku, koja je u dobroj mjeri nastala na izvorima prvoga reda, koji čine bogatu historiografsku osnovu neophodnu za donošenje naučno utemeljenih stavova o bitnim historijskim pitanjima, što predstavlja izravan doprinos unapređenju historijske nauke.
Uredništvo časopisa Historijski pogledi izražava zahvalnost autorima na njihovim doprinosima, recenzentima na naučnom i stručnom radu i pažljivoj evaluaciji tekstova, te čitaocima koji prate i podržavaju rad Historijskih pogleda.