U izdanju Centra za istraživanje moderne i savremene historije Tuzla obavljena je knjiga prof. dr. Izeta ŠABOTIĆA, “VELIKA MEDRESA U SKOPLJU (1925-1941): Stasavanje jedne generacije”, Tuzla 2025, 503 str.

Pisanje monografija u historijskoj nauci je jedan od složenijih i zahtjevnijih poslova. Isti podrazumijeva potpuno i zaokruženo sagledavanje predmetne historijske teme, zasnovano na validnoj historiografskoj osnovi. Veoma je izazovno pisanje monografija obrazovnih ustanova, posebno  ukoliko su egzistirale u prošlosti jedan kratki historijski period. Isto podrazumijeva sagledavanje brojnih uzročno-posljedičnih procesa, vezanih za tretiranu obrazovnu ustanovu. U takvom procesu, istraživač je svjestan složenosti posla u istraživačkom postupku, interpretaciji i konačno davanju historijskog suda o tome. Poteškoće u tretiranju ovih vrsta historijskih tema proizilaze zbog nedostatka historijskih izvora, posebno onih prvoga reda. Pisanje monografije škole 100 godina od njenog  djelovanja, je dodatno složeno, zbog nepostojanja  izravnih sudionika tog vremena, što otežava istraživački postupak, kao i stvaranje konačne interpretacije o predmetnoj historijskoj temi.

Svjestan tih poteškoća i drugih nepredvidivosti, ušao sam u proces pisanja monografije o Velikoj medresi u Skoplju. Više je razloga koji su me motivisali da uđem u ovaj složeni i zahtjevan metodološki i naučno-istraživački proces. Prvi je svakako, naučna posvećenost i profesionalna odgovornost i obaveza, da kao historičar tragam za istinom važnih tema iz prošlosti. Smatrao sam da je jedna od takvih vezana za Veliku medresu u Skoplju. Drugi bitan motiv je dijelom ličnog karaktera, jer rad ove škole najneposrednije je vezan za moj uži (Bihor) i širi zavičaj (Sandžak), a Velika medresa, kao obrazovna ustanova je imala snažnog uticaja, ne samo na obrazovne, već i na šire društveno-političke i privredne procese ovoga područja. Interes proizilazi iz činjenice da se radu i doprinosu ove škole sa historijsko-naučnog aspekta nije posvetila značajnija pažnja. Izuzme li se publikacija medresanta Mustafe Memića: Velika medresa i njeni učenici u revolucionarnom pokretu, te nekoliko vrijednih članaka medresanta Kasima Hadžića, nije bilo drugih ozbiljnih pokušaja da se napravi cjelovitiji naučni osvrt na rad ove obrazovne ustanove. Dodatni podstrek i motivacija za ovaj naučno-istraživački posao bio je neposredni dodir sa historijskim izvorima vezanim za ovu temu, koji sam imao 2014. godine, prilikom boravka i istraživanja u Državnom arhivu Republike Makedonije, dok sam istraživao drugu historijsku temu. Tom prilikom sam se samo sporadično upoznao s pomenutom arhivskom građom, planirajući ponovni dolazak u neko dogledno vrijeme. No, sarađujući sa kolegom prof. dr. Redžepom Škrijeljom, došao sam do saznanja da isti posjeduje u digitalnom obliku dobar dio arhivskog fonda vezanog za Veliku medresu. Znajući za moju nakanu, kolegijalno i bezrezervno mi je ustupio predmetnu arhivsku građu i tako u dobroj mjeri pojednostavio složeni istraživački postupak. Arhivski fond Velike medrese u Skoplju je sadrži više od 2.200 izuzetno vrijednih dokumenta, najneposrednije vezanih za rad Velike medrese od njenog osnivanja do prestanka rada. To je u svakom slučaju umnogome olakšalo naučno-istraživački postupak, koji sam dodatno zasnivao na konsultaciji i nekoliko drugih arhivskih fondova iz Arhiva Jugoslavije, Arhiva Kosova, Arhiva Istorijskog instituta Crne Gore, te nekoliko  privatnih arhiva,  kao i brojnih objavljenih historijskih izvora, štampe, kao i značajnog broja knjiga, priloga i članaka. Na taj način, za realizaciju navedenog naučnog zadatka sam imao ispunjen jedan od najbitnijih faktora, a to je posjedovanje relevante historiografske osnove.

            Nekoliko godina je trajalo moje upoznavanje i „druženje“ sa historijskim izvorima, što je doprinijelo sazrijevanju moje nakane, da pokušam napraviti jedan detaljniji naučni osvrt na rad i opšti društveni doprinos Velike medrese u Skoplju. Zbog brojnih drugih profesionalnih i porodičnih obaveza, proces istraživanja i pisanja navedene monografije je trajao nekoliko godina, ali mi je želja bila da posao okončam  na 100-tu godišnjicu od osnivanja i početka rada Velike medrese u Skoplju, koja upravo pada ove 2025. godine. Stoga je dodatno zadovoljstvo, da sam u tome uspio i pripremio na uvid naučnoj i široj javnosti jedan opsežan historijski sadržaj o radu i doprinosu ove važne obrazovne ustanove. Svjestan sam, da i pored ogromnog truda, ovom monografijom nisu obuhvaćeni svi detalji vezani za rad ove škole, ali su u istu utkane bitne sadržajne note, koje s historijskog i naučnog aspekta daju jednu zaokruženu sliku o značaju i ulozi Velike medrese u odgajanju i školovanju jedne nove generacije, koja je ostavila poseban trag u sve važnije društveno-političke i privredne pore, od vremena prve Jugoslavije, pa do kraja socijalističkog perioda. Taj trag njihovog djelovanja posebno je bio snažan, nemjerljiv i vidljiv u društvenim procesima i kretanjima u njihovim zavičajima: Sandžaku, Kosovu i Makedoniji. Bila je to generacija, posve drugačija od svih dotadašnjih, generacija koja je svojim djelovanjem odgovorila vremenu i izazovima koje je isto nosilo. Uz objektivno sagledavanje, najvažnijih značajki onoga što je izašlo ispod kuta Velike medrese, nametnulo se nekoliko važnih zaključaka. Velika medresa je suprotno očekivanjima režima, pa i Islamske zajednice iškolovala jednu novu generaciju koja je izgradila sopstveni put, put drugačijeg pogleda na životna i društvena kretanja, od onog kakav im je pokušao kreirati i nametnuti režim.  U Velikoj medresi se ova generacija snažno napajala zananjem, ali i drugim moralnim i ljudskim vrednotama, koje su im bile značajne vodilje kroz dalji život i profesionalni rad. U Velikoj medresi kroz obrazovne sadržaje, te putem brojnih unutrašnjih i spoljnih uticaja, udaren je snažan temelj jednoj generaciji, koja je iz ove škole izašla obrazovno i moralno jača, ali i svjesnija da je njihov životni put samo njihov, i da ga trebaju trasirati i snažiti znanjem, dostojanstvom, moralnošću i objektivnim pogledom na društvene stvarnosti jednog vremena, kakvo je bilo ono u kojem su oni živjeli i djelovali.

            Složenost vremena je zahtijevala da ova generacije medresanata brže sazrije i shvati teret i ozbiljnost vremena u kojem su živjeli. Njihovo medresantsko iskustvo je u velikoj mjeri nadograđeno na studijama, kojima se posvetio najveći broj medresanata, dokazujući se znanjem, ali i revolucionarnom borbom i mladalačkim zanosom za veća prava i dosljedniji život studenata. Kao studenti izrasli su u neprikosnovene borce protiv režima, a za bolju budućnost posrnulog monarhističkog jugoslovenskog društva, koje se lagano utapalo u nadolazeću fašističku matricu. Svjesni toga, medresanti su imali snažnu i prepoznatljivu reakciju zasnovanu na progresivnom i otvorenom djelovanju protiv brojnih anomalija sa kojima je bilo opterećeno društvo. I nakon odlaska iz Velike medrese, ostala je čvrsta i snažna poveznica sa mlađim generacijama medresanata. To je uticalo, da se pred početak Drugog svjetskog rata među učenicima Velike medrese su se izgradili jasni stavovi o nadolazećem vremenu. Drugi svjetski rat je  predstavljao jedno novo iskušenje za sve, pa i za medresante, koji su preuzeli teško breme odgovornosti, postajući nosioci otpora protiv okupatora. Njihov doprinos NOP-u je bio nemjerljiv. Masovno su se uključili u jedinice NOP-a i ustanak protiv okupatora. Cijena toga je  bila velika, 36 medresanata je poginulo u toku NOB-e, a tri medresanta su proglašena narodnim herojima.

            Za potpunu sliku o medresantima, važan je njihov profesionalni i ljudski trag u godinama mira, nakon Drugog svjetskog rata. Taj trag je bio vidljiv i izuzetno snažan. U mnogim segmentima bili su nosioci društvenog i ukupnog razvoja mjesta u kojem su djelovali. Dokazali su se kao izvrsni znalci i profesionalci, radeći kao: univerzitetski i srednjoškolski profesori, sudije i tužioci, ljekari, inženjeri, diplomate, pravnici,  vojna lica, vršioci javnih funkcija, te posebno kao izvanredni i prepoznatljivi kulturni i javni radnici, koji su ostavili neizbrisiv trag u društvenom i javnom prostoru, ne samo gdje su djelovali i živjeli, već i daleko šire. Malo je tako pozitivnih primjera, da je jedna obrazovna ustanova za samo 15 godina svog rada iznjedrila toliko prepoznatljivih pojedinaca, koji su ostavili tako snažan trag u oblastima u kojima su djelovali. Zbog svega toga, knjiga je najmanje što se moglo učiniti kao posjećanje na jednu posebnu generaciji, a u povodu 100-te godišnjice od osnivanja Velike medrese u Skoplju.

            Da nastane ova knjiga i dobije ovakvu formu, zaslužni su mnogi, od moje porodice koja je trpjela moje odsustvo i propuštanje porodičnih obaveza, mojih saradnika koji su pomogli u recenziji, uredništvu, redakturi, lekturi, korekturi i štampanju ove knjige. Zahvala ide i onima koji su nesebično podržali ovaj projekat  ustupajući vrijedne historijske izvore. Posebno se ovom prilikom još jednom zahvaljujem kolegi i prijetalju prof. dr. Redžepu Škrijelju, kao i Ademu Adi Softiću.  

Sadržaj i Predgovor knjige možete pogledati ovdje.